තුර්කිය (Turkey)
ගොබෙක්ලි ටෙපේ තුර්කියේ දකුණු-නැගෙනහිර ප්රදේශයේ, ෂන්ලියුර්ෆා (Şanlıurfa) නගරය ආසන්නයේ පිහිටලා තියෙන පුරාවිද්යාත්මක ස්ථානයක්. මේක සොයාගත්තේ 1990 ගණන්වල, නමුත් එයාලගේ වයස අවුරුදු 12,000කටත් වැඩියි! ඒ කියන්නේ, ස්ටෝන්හෙන්ජ් (Stonehenge) වගේ ප්රසිද්ධ ස්ථානවලටත් වඩා අවුරුදු 6,000කින් පැරණියි. මේක ලෝකයේ පළමුවැනි දේවාලයක් ලෙස හඳුන්වන්න පුළුවන්, ඒක තමයි මේකේ විශේෂත්වය. මාධ්යයට වැඩිය නොආවට, යුනෙස්කෝ (UNESCO) ලෝක උරුමයක් ලෙස නම් කරලා තියෙනවා.
ඉතිහාසය සහ සොයාගැනීම
ගොබෙක්ලි ටෙපේ ඉදිකරලා තියෙන්නේ ප්රී-පොටරි නියොලිතික් (Pre-Pottery Neolithic) යුගයේ, ඒ කියන්නේ ක්රි.පූ. 9500 සිට 8000 දක්වා කාලයේ. මේක ඉදිකළේ ගොවිතැන් නොකළ, දඩයම්කරු-එකතුකරන්නන් (hunter-gatherers) විසින්. ඒක තමයි මේකේ රහස: අපි හිතුවේ මානව සංස්කෘතිය ගොඩනැගුණේ ගොවිතැන් ආරම්භයත් එක්ක කියලා, නමුත් මේක පෙන්නන්නේ ආගමික හෝ රැස්වීම් ස්ථාන ඉදිකිරීම් ඊටත් කලින් තිබුණා කියලා.
සොයාගැනීම ආරම්භ වුණේ 1960 ගණන්වල, නමුත් සැබෑ ගවේෂණ ආරම්භ වුණේ 1995දී ජර්මන් පුරාවිද්යාඥ ක්ලවුස් ෂ්මිට් (Klaus Schmidt) විසින්. මේකේ තියෙන ව්යුහ 20කට වැඩියි, ඒවායින් බොහොමයක් තාම කැණීම් කරලා නෑ. විශේෂයෙන්ම, මේක ඉදිකිරීම් අවසානයේදී හිතාමතාම වැලලලා තිබුණා – ඒක රහසක් සඟවන්නද නැත්නම් ආරක්ෂා කරන්නද කියලා තාම ප්රහේලිකාවක්.
ස්ථානයේ විස්තරය
මේක පිහිටලා තියෙන්නේ කන්දක් මත, සහ එහි තියෙන ප්රධාන ව්යුහයන් තමයි වෘත්තාකාර කවුළු (enclosures). ඒවායේ තියෙන T-ආකාර පාෂාණ කුළුණු (pillars) අඩි 16කටත් වැඩියි උසයි, සහ ඒවායේ කැටයම් කරලා තියෙනවා සතුන් රූප – සර්පයන්, ගිජුලිහිණියන්, සිංහයන්, ගවයන් වගේ. මේ කුළුණු බර කිලෝග්රෑම් 10,000කටත් වැඩියි, ඒකෙන් පෙන්නන්නේ ඒ කාලේ මිනිසුන්ට තිබුණු තාක්ෂණික දැනුම.
කැණීම්වලදී සොයාගත්තා තවත් ගෘහස්ථ ආකාර ව්යුහ, සහ ඒවායේ තියෙන කැටයම් පෙන්නන්නේ ආගමික චාරිත්ර හෝ මිථ්යා කථා. මේකේ තියෙන "Vulture Stone" කියන කුළුණේ තියෙන කැටයම්, ලෝකයේ පැරණිතම කැලැන්ඩරයක් වගේ පෙනෙනවා කියලා සමහරු කියනවා.
ලෝකයට වැදගත්කම
මේක මානව ඉතිහාසය නැවත ලියන්න හේතු වුණා. අපි හිතුවේ සංකීර්ණ සමාජ ගොඩනැගුණේ ගොවිතැන් එක්ක කියලා, නමුත් මේක පෙන්නන්නේ ආගමික රැස්වීම් ස්ථාන තමයි මුලින්ම බිහිවුණේ කියලා. ඒක නිසා, මේක "මානව සංස්කෘතියේ බිංදුව" (ground zero of human civilization) ලෙස හඳුන්වනවා. තවද, මේකේ තියෙන කැටයම් පෙන්නන්නේ ඒ කාලේ මිනිසුන්ගේ විශ්වාස සහ කලාව ගැන.
අඩු දන්නා කරුණු (Lesser-Known Facts)
- මේකේ ව්යුහ හිතාමතාම වැලලලා තිබුණා, ඒක නිසා එයාලගේ රහස් සඟවන්නද කියලා තියෙනවා ප්රහේලිකාවක්.
- තාම කැණීම් කරලා තියෙන්නේ 5%ක් විතරයි – තව රහස් ගොඩක් තියෙන්න පුළුවන්.
- මේකේ තියෙන කුළුණුවල "ආයුධ" ආකාර රූප තියෙනවා, ඒකෙන් පෙන්නන්නේ ඒ කාලේ සමාජයේ බලය හෝ ආරක්ෂාව ගැන.
- ජනප්රිය මතයන්ට අනුව, මේක තමයි ලෝකයේ පළමුවැනි "මෙගලිතික්" (megalithic) ගොඩනැගිල්ල.
ඡායාරූප විස්තර (Photo Descriptions)
මම ඔයාගේ බ්ලොග් එකට දාන්න පුළුවන් විදිහට, මේකේ ඡායාරූප කිහිපයක් ගැන විස්තර දෙන්නම්. ඒවා බ්ලොග් එකේ භාවිතා කරන්න පුළුවන් ලින්ක් හෝ ඩෙස්ක්රිප්ෂන් එක්ක:
- ප්රධාන කැණීම් ස්ථානයේ දසුන: මේ ඡායාරූපයේ පෙන්නන්නේ කන්ද මත තියෙන වෘත්තාකාර ව්යුහ කිහිපයක්. T-ආකාර කුළුණු පිහිටලා තියෙනවා, සහ පසුබිමේ තැනිතලා භූමිය පේනවා. වර්ණයන් බ්රවුන් සහ බීජ්, නිල් අහස එක්ක. මේක භාවිතා කරන්න ඔයාගේ ලිපියේ ආරම්භයට – එයාලගේ පුරාණකම පෙන්වන්න.
- වෘත්තාකාර එන්ක්ලෝසර් එකක්: ඡායාරූපයේ තියෙනවා කුළුණු 10-12ක් වටකරලා තියෙන ගල් බිත්තියක්. කුළුණුවල කැටයම් පේනවා සතුන් රූප. මේක ලඟින් ගත්තු එකක්, ඒකෙන් පෙන්නන්නේ ඒ කාලේ කලාවේ සංකීර්ණකම.
- කැටයම් සහිත කුළුණක්: මේකේ පෙන්නන්නේ "Vulture Stone" – ගිජුලිහිණියෙකුගේ රූපය එක්ක තවත් සංකේත. ඡායාරූපය ලඟින් ගත්තු එකක්, ගලේ රළු බව පේනවා. මේක භාවිතා කරන්න ආගමික වැදගත්කම ගැන කොටසේ.